Nguồn Nhà Trắng
TRUMP MUỐN XÓA SỔ CHÂU ÂU
và Sự Cáo Chung Của Thế Giới Đại Tây Dương
Bản di chúc của một lục địa đang bị bỏ rơi — nhìn từ một người đã sống gần 40 năm ở châu Âu.
NGUYỄN QUỐC BẢO
Tôi sống gần bốn mươi năm ở châu Âu. Tôi đã chứng kiến một lục địa đi từ tự tin đến hồ nghi, từ thịnh vượng đến mệt mỏi, từ vai trò trung tâm của phương Tây đến vị trí bị chính đồng minh quan trọng nhất xem là gánh nặng. Khi Donald Trump công bố “Chiến lược An ninh Quốc gia” mới, loại châu Âu khỏi tâm điểm chiến lược của Mỹ, điều đó không chỉ là sự thay đổi chính sách. Nó là dấu ấn cho sự cáo chung của toàn bộ trật tự Đại Tây Dương — một trật tự đã định hình thế giới suốt bảy thập niên.
Trump không phá châu Âu; ông chỉ nói thẳng điều mà Washington đã nghĩ từ lâu: châu Âu đã tự đánh mất sức mạnh, ý chí và tương lai của chính mình. Nga không cần chiến thắng; chỉ cần Mỹ rời đi là đủ. Và khi Mỹ rút lại lịch sử, châu Âu buộc phải đối diện với câu hỏi mà gần 40 năm sống ở đây khiến tôi day dứt nhất:
Không có Mỹ, châu Âu là gì trong thế kỷ XXI?
1
KHI MỘT LỤC ĐỊA NGHE TIẾNG XOÁ SỔ TỪ BÊN KIA ĐẠI TÂY DƯƠNG
Đến những khoảnh khắc trong lịch sử mà một lục địa bỗng nghe thấy tiếng gọi của sự cáo chung, không phải từ kẻ thù ở biên giới, không phải từ những đoàn xe tăng trườn qua đồng cỏ, mà từ một đồng minh từng được xem là trụ cột cho sự tồn tại của mình. Châu Âu đã trải qua nhiều thế kỷ như thế, những năm đen tối thời Hitler, địa ngục Verdun, bóng ma Mussolini, sự sụp đổ của Áo-Hung, chiến tranh Balkan, nhưng trong tất cả những biến cố đó, họ chưa bao giờ phải nghe câu nói này từ Washington: “Châu Âu đang đi sai đường. Và chúng tôi không muốn lục địa ấy thay đổi nữa.”
Câu nói của Trump, lửng lơ, như một lời răn, như một bản cáo phó đọc sớm. Nhưng sâu hơn, nó không chỉ là một lời cảnh báo. Nó là dấu hiệu của một quyết tâm âm thầm đang định hình cả thế kỷ XXI, Hoa Kỳ muốn cắt dây với châu Âu. Không chỉ tạm thời, mà cấu trúc. Không chỉ chiến lược, mà bản thể.
Châu Âu từng là cái nôi văn minh của Mỹ; giờ đây Mỹ muốn rũ bỏ châu Âu như một kẻ nợ đời, như một gánh nặng văn hóa và đạo đức, như một lục địa đã quên cách tự vệ, đã quên cách sinh sản, đã quên chính mình. Từ khi nào lịch sử có thể quay đầu nhanh đến vậy? Từ khi nào những giá trị chung của Tây phương — dân chủ, tự do, lý tính — lại trở thành gánh nặng bị chính nước Mỹ coi là bệnh lý?
Khi Trump ký vào “New National Security Strategy” mới, đó không còn là một văn bản kỹ thuật. Nó là một bản tuyên ngôn triết học, đầy hằn học và chủ ý, một tuyên bố, kỷ nguyên Đại Tây Dương đã kết thúc. Châu Âu — cái nôi của Khai sáng — giờ chỉ còn là một vật trang trí cũ, được giữ lại trên kệ chỉ vì lịch sử chưa quyết định dọn dẹp.
Nếu nhìn lịch sử rộng hơn, người ta sẽ thấy Trump không phải một hiện tượng lẻ. Ông chỉ là tiếng nói dữ dội nhất của một chuyển dịch thầm lặng đã diễn ra hơn ba thập niên, sự mệt mỏi của Mỹ đối với vai trò “bảo mẫu toàn cầu”. Sau năm 1945, Mỹ xem mình là kiến trúc sư của trật tự thế giới, còn châu Âu là đứa con trưởng thành nhưng yếu đuối, cần được che chở. Nhưng từ Afghanistan đến Iraq, từ gánh nặng NATO đến khủng hoảng người tị nạn, Mỹ dần hiểu châu Âu không chỉ là một đối tác, mà là một gánh nặng chiến lược: già nua, chia rẽ, thiếu khả năng quân sự, thiếu ý chí phòng thủ, và ngày càng theo đuổi một thứ đạo đức siêu hình mà Washington coi là xa rời thực tế.
Trong mắt Trump, và cả một phần lớn tầng lớp chiến lược gia Mỹ, châu Âu không còn là trung tâm của thế giới, mà chỉ là một bán đảo địa chính trị nằm vắt vẻo giữa Nga và Đại Tây Dương. Người ta không còn nhìn Paris, Berlin hay Rome như những thủ phủ quyền lực, mà như những thành phố bảo tàng, đẹp nhưng suy tàn, giống một tấm postcard màu trầm phai, mang theo quá nhiều ký ức và quá ít nghị lực.
Khi Trump nói “châu Âu phải coi chừng”, ông không nói về kinh tế, cũng không nói về văn hóa. Ông đang nói về sự sống còn. Điều khiến các thủ đô châu Âu bàng hoàng không phải giọng điệu của ông, mà là sự thật nghiệt ngã, Hoa Kỳ không còn muốn bảo vệ châu Âu khỏi Nga. Thậm chí, trong tài liệu chiến lược mới, Nga không còn được xếp vào nhóm “đối thủ”.
Với Mỹ dưới thời Trump, Nga không phải mối đe dọa. Nga là một thực thể to lớn nhưng vô hại, một đế chế cũ đang cố níu lại bóng dáng của mình bằng những chiến thuật vụn vặt. Mối đe dọa — theo Trump — lại nằm ở châu Âu, một lục địa mà ông xem là tự hủy, tự hoại, và để nhập cư, dân số, ý thức hệ “tiến bộ” làm biến đổi nền tảng dân chủ.
Trong khung nhìn đó, Nga đột nhiên trở thành một người “hiền lành”, một nạn nhân của “sự kiêu ngạo châu Âu”. Và Trump đã làm điều mà Nga mơ suốt nhiều thập niên: xoá bỏ sự đồng thuận rằng Nga là mối đe dọa số 1 của phương Tây. Chỉ trong một văn bản ba mươi trang, ông đã làm thay đổi 70 năm chiến lược an ninh.
Không có phát súng nào nổ, nhưng cả một trật tự sụp đổ trong im lặng.
Châu Âu hiểu ngay lập tức đây không phải là sự thay đổi ngẫu hứng. Đây là bước đầu tiên của chiến lược “xoá sổ châu Âu” mà Washington muốn thực hiện, không phải bằng bom đạn, mà bằng cách cắt bỏ sự bảo trợ. Một châu Âu không có Mỹ là một châu Âu buộc phải đối diện với Nga mà không có ô dù, buộc phải tự phòng vệ mà không có công nghệ, buộc phải quyết định vận mệnh mà không có tấm khiên.
Và chính lúc ấy, Kremlin mỉm cười.
Không phải nụ cười kiêu ngạo, mà là nụ cười của kẻ đã đợi ngày này suốt nhiều thập niên. Nga hiểu rất rõ, một châu Âu không có Mỹ là một châu Âu không biết làm gì. Một con thú lớn nhưng đã già, mất răng, mất móng. Một lục địa của nguyên tắc, của luật pháp, của điều lệ, nhưng không còn sức mạnh thô. Và Putin hiểu sâu hơn nữa:, châu Âu — khi bị bỏ lại một mình — sẽ sụp đổ vào chính những đường nứt bên trong nó.
Những đường nứt ấy không phải mới xuất hiện. Chúng nằm trong cấu trúc của Liên minh châu Âu: Đức và Pháp không còn chung tầm nhìn; Ý, Hy Lạp, Tây Ban Nha mang những vết thương nợ nần và dân túy; các nước Baltic lo sợ Nga; Hungary và Slovakia nghiêng về Moscow; Ba Lan nghiêng về Washington; và toàn bộ lục địa thì bị chia đôi giữa “mở cửa” và “đóng cửa”, giữa “giá trị” và “bản sắc”.
Với chỉ một văn bản chiến lược, Trump không chỉ làm lung lay NATO; ông kích hoạt quá trình phân rã sâu hơn của châu Âu.
Có một sự thật mà không ai ở Brussels muốn thừa nhận, châu Âu chưa bao giờ tự đứng được. Từ năm 1945, châu Âu được nuôi trong bình yên do Mỹ chi trả, lớn lên trong trật tự Mỹ dựng, và trở thành cường quốc kinh tế dưới ô bảo hộ Mỹ. Châu Âu là đứa trẻ được nuôi lớn trong hòa bình, và vì điều đó, châu Âu không còn nhớ cách tự vệ.
Tệ hơn nữa, châu Âu ngây thơ tin hòa bình là trạng thái mặc định của thế giới. Thương mại sẽ cứu vãn tất cả. Lý trí sẽ vượt qua bạo lực. Một ngày nào đó, Nga sẽ trở thành “đối tác”. Trung Quốc sẽ “hội nhập”. Và Mỹ sẽ luôn ở đó, với tàu chiến, với căn cứ, với ngân sách quốc phòng, để bảo đảm họ ngủ yên.
Trump bóc ra sự ngây thơ đó bằng một câu nói đơn giản: “Không.”
Không — chúng tôi không xem Nga là kẻ thù.
Không — chúng tôi không trả tiền để bảo vệ châu Âu nữa.
Không — chúng tôi không tin EU có thể là đối tác chiến lược.
Không — chúng tôi không muốn lục địa này thay đổi theo hướng mà các người đang đi.
Đây là điều chưa từng có trong lịch sử phương Tây, một tổng thống Mỹ tuyên bố châu Âu là vấn đề, không phải giải pháp.
Và điều đáng sợ nhất cho châu Âu không phải là Mỹ quay lưng, mà là Mỹ đã chọn Nga
— không phải chọn làm đồng minh, mà chọn làm “đối trọng mềm”, một đối tác có thể giúp Washington tái thiết thế giới theo kiểu “hai cực mềm” thay vì “đa cực hỗn loạn”.
Nga nhỏ, Nga yếu, Nga già, nhưng Nga mang một lợi thế mà Washington cần: Nga không đe dọa Mỹ. Nga không cạnh tranh kinh tế. Nga không có ý định bá chủ toàn cầu. Nga có thể trở thành đại diện cầm chân châu Âu, để Mỹ rảnh tay hướng về Trung Quốc — đối thủ thật sự.
Trong một thế giới mà Mỹ coi Trung Quốc là kẻ phải đối đầu, châu Âu trở thành kẻ có thể bỏ lại giữa đường. Không phải vì ghét, mà vì vô dụng. Không phải vì thù hận, mà vì không còn giá trị chiến lược.
Từ đó, lời giải thích cho nụ cười của Kremlin trở nên rõ ràng, Nga không cần thắng ở Ukraine; Nga chỉ cần Mỹ bỏ rơi châu Âu. Một khi dòng máu nối Đại Tây Dương bị cắt, châu Âu sẽ tự phân rã, tự tranh cãi, tự trôi về những bản sắc cũ, và cuối cùng tự dẫn mình vào thế yếu nhất trong suốt 70 năm.
Khi đó, Nga không cần đánh; Nga chỉ cần chờ.
Châu Âu sẽ tự tan.
2
KHI CHÂU ÂU ĐÁNH MẤT CHÍNH MÌNH: SỰ SUY TÀN CỦA MỘT LỤC ĐỊA GIÀ
Nếu muốn hiểu vì sao Trump đủ tự tin để tuyên bố châu Âu “đang đi sai đường”, ta phải nhìn lại một sự thật khó chấp nhận: châu Âu đã đánh mất chính mình từ rất lâu rồi. Có những nền văn minh không bị tiêu diệt bởi ngoại bang, mà bị bào mòn từ bên trong bởi sự tự mãn, bởi niềm tin sai lầm hòa bình là di sản vĩnh viễn, lý trí đã chiến thắng bản năng, những cái bóng đen của lịch sử sẽ không bao giờ trở lại.
Sau 1945, châu Âu bước vào giai đoạn huy hoàng nhất: kinh tế phục hồi, phúc lợi xã hội mở rộng, các định chế dân chủ ổn định. Nhưng chính lúc đó, sự suy tàn đã bắt đầu. Một lục địa được nuôi dưỡng trong bình yên quá lâu sẽ quên sức mạnh không phải từ sách luật mà từ ý chí tồn tại. Và một xã hội chỉ sống bằng những nguyên tắc trừu tượng sẽ không còn biết cách đối phó với những lực lượng thô bạo đang trỗi dậy ở ngoại vi.
Cái chết của châu Âu không bắt đầu từ Trump, không bắt đầu từ Nga, cũng không bắt đầu từ Brexit. Nó bắt đầu từ khoảnh khắc châu Âu tin thế giới đã trở thành giống họ, các quốc gia sẽ hành xử như những giáo sư triết học: tranh luận, thảo luận, thỏa hiệp, và cuối cùng đi đến đồng thuận.
Nhưng thế giới không như thế.
Thế giới chưa bao giờ như thế cả.
Trong các đời tổng thống trước, Mỹ luôn xem châu Âu là đối tác chiến lược, dù đôi khi phiền phức, dù đôi khi thiếu trách nhiệm. Nhưng trong chiến lược mới, Trump xem châu Âu không phải đối tác mà là mối đe dọa mềm, một lục địa đang tự biến dạng vì dân số già, nhập cư không kiểm soát, xung đột văn hóa, khủng hoảng bản sắc, và chính trị cực đoan.
Theo Trump, châu Âu không còn là “bạn của Mỹ” mà là “bài học cho Mỹ”, một ví dụ về những thứ mà nước Mỹ không được phép trở thành, yếu đuối, chia rẽ, mệt mỏi, già nua, đầy cảm tính, và sợ hãi tương lai.
Trong cách diễn đạt của ông, châu Âu giống như một lục địa đang trôi, không còn trọng tâm, không còn tự tin, không còn khả năng tự quyết. Và chính trong trạng thái phân rã đó, Nga nhìn thấy cơ hội.
Có một điều mà châu Âu không bao giờ muốn thừa nhận: Nga hiểu châu Âu hơn châu Âu hiểu Nga.
Moscow không chỉ nhìn vào quân đội hay NATO. Họ nhìn vào xã hội:, sự mệt mỏi, sự miễn cưỡng về quốc phòng, sự đổ lỗi cho nhau, nỗi lo của tầng lớp trung lưu, sự khủng hoảng của giới trẻ, sự suy yếu của gia đình, sự trỗi dậy của bản sắc tôn giáo ở ngoại biên. Nga nhìn châu Âu như một ngôi nhà không cần tấn công, chỉ cần chờ nó mục ruỗng.
Cái khiến Putin mỉm cười sau khi đọc chiến lược của Trump không phải là lời ca ngợi nước Nga. Mà là vì ông nhận ra, lần đầu tiên trong lịch sử hậu chiến, Mỹ đã chạm vào điểm tự tử của châu Âu: sự phụ thuộc. Châu Âu có thể tranh luận về dân chủ, khí hậu, nhân quyền, nhập cư, giới tính, nhưng họ không thể tự bảo vệ biên giới của mình nếu không có Mỹ. Và sự thật đó càng được che giấu bao lâu, cú ngã sẽ càng đau bấy nhiêu.
Trump hiểu điều đó.
Putin hiểu điều đó.
Brussels lại không.
Khi Trump tuyên bố “châu Âu sẽ không nhận ra chính mình trong 20 năm nữa”, ông không chỉ nói về nhập cư hay văn hóa. Ông đang nói về sự trống rỗng trong tâm hồn châu Âu, một sự trống rỗng mà ông cho rằng lục địa này đã cố che giấu bằng những khẩu hiệu mỹ miều: “nhân quyền”, “đa văn hóa”, “cởi mở”, “hòa bình”, “tự do đi lại”, “tôn trọng khác biệt”.
Nhưng dưới lớp vỏ đó là một sự thật cay đắng, châu Âu đang đánh mất khả năng đối diện với xung đột. Và những ai đánh mất khả năng đối diện với xung đột sẽ đánh mất khả năng tồn tại.
Trong cuộc khủng hoảng Ukraine, điều tệ hại nhất không phải là cuộc xâm lược, mà là phản ứng chậm chạp và chia rẽ của châu Âu. Đức do dự vì khí đốt. Pháp do dự vì đối thoại. Ý do dự vì nội bộ bất ổn. Hungary và Slovakia thì công khai ngả về phía Nga. Ba Lan phẫn nộ. Baltic hoảng loạn. Tất cả những điều đó khiến Trump kết luận, châu Âu không thể bảo vệ chính mình, và không xứng đáng để Mỹ phải bỏ nguồn lực ra bảo vệ nữa. Tài liệu chiến lược mới không nói điều đó một cách thô bạo. Nhưng nó để lộ một sự thật lạnh lùng, đối với Mỹ, châu Âu không còn là nơi cần cứu, mà là nơi cần tránh. Và trong sự xoay trục đó, Nga trở thành người hưởng lợi tự nhiên.
Sự suy tàn của châu Âu cũng là sự suy tàn của khái niệm “phương Tây”. Bởi phương Tây vốn không phải chỉ là một khối địa lý. Nó là một triết lý: tự do, lý tính, khoa học, cá nhân, nhân phẩm. Khi châu Âu yếu đi, Mỹ mất đi một phần ký ức của chính mình. Và khi Mỹ từ bỏ châu Âu, phương Tây trở thành một thân thể không còn trái tim.
Cái paradoxe nằm ở đây: nước Mỹ từng lớn mạnh nhờ châu Âu, nhưng giờ đây nước Mỹ cảm thấy mình bị trói buộc bởi chính lục địa đã sinh ra nó. Trump, như một bác sĩ lạnh lùng, muốn cắt bỏ bộ phận đã hoại tử để cứu lấy thân thể. Nhưng ông không hiểu — hoặc không quan tâm — khi cắt bỏ châu Âu, ông cũng làm tổn thương chính essence của nước Mỹ.
Trump không phải kẻ muốn phá phương Tây. Ông là người tin rằng phương Tây đã biến dạng đến mức không thể cứu nổi nữa. Và vì thế, ông muốn xây dựng lại một nước Mỹ không cần châu Âu, không cần NATO, không cần mạng lưới đồng minh trải rộng suốt thế giới.
Đó không chỉ là chính sách. Đó là một thế giới quan mới.
Trong thế giới quan này, EU không phải là một liên minh vĩ đại mà chỉ là một bộ máy quan liêu xa rời thực tế. Châu Âu không phải là thành lũy của dân chủ mà là ví dụ cho thấy dân chủ có thể tự tiêu diệt mình. NATO không phải là lá chắn mà là hóa đơn. Và người dân châu Âu không phải là đối tác mà là những kẻ ngây thơ sống trong ảo tưởng hậu-Chiến tranh Lạnh.
Trump không chỉ phê phán châu Âu; ông miêu tả châu Âu như một cảnh báo: nếu Mỹ tiếp tục đi con đường của châu Âu — mở cửa vô tội vạ, phúc lợi quá tải, dân số già, đạo đức mơ hồ, quân đội yếu, chính trị phân mảnh — Mỹ sẽ trở thành như họ.
Một lục địa đẹp, giàu, văn minh, nhưng đã hết thời.
Đó là điều khiến chiến lược của Trump trở thành lời tuyên bố nguy hiểm nhất đối với EU, nó không nhằm sửa chữa quan hệ. Nó nhằm tái định nghĩa vai trò của châu Âu trong thế giới mới, từ trụ cột trở thành thứ yếu, từ đồng minh thành phụ lục, từ đối tác bình đẳng thành thực thể cần kìm hãm.
Trong mắt Trump, châu Âu là ví dụ sống của sự suy tàn văn minh, một cảnh báo, nếu một cường quốc đánh mất bản sắc, đánh mất biên giới, đánh mất niềm tin vào chính mình, nó sẽ tan rã trong im lặng.
Và điều đáng sợ hơn: châu Âu đang tan rã đúng theo mô tả ấy.
Nga hiểu rất rõ điều này và chỉ cần chạm nhẹ vào những điểm nứt, năng lượng, nhập cư, phẫn nộ xã hội, cực hữu, cực tả, tôn giáo, bản sắc. Và khi Mỹ rút lui, những điểm nứt này sẽ không được hàn gắn mà sẽ trở thành vết nứt địa chính trị.
Châu Âu không cần Nga tấn công. Châu Âu sẽ tự phân rã dưới sức nặng của chính mình.
3
KHI NGA “KHÔNG CẦN CHIẾN THẮNG”: NGHỆ THUẬT QUYỀN LỰC TRONG THẾ GIỚI HẬU-ĐẠI TÂY DƯƠNG
Một nghịch lý cay nghiệt mà phương Tây chưa bao giờ muốn nhìn thẳng: trong cuộc chiến lớn nhất châu Âu kể từ 1945, nước Nga không cần chiến thắng để trở thành kẻ thắng. Một chiến thắng quân sự toàn diện không phải mục tiêu của Putin; mục tiêu thật của Nga là phá vỡ cột trụ của thế giới Đại Tây Dương, và điều đó đang xảy ra không phải trên chiến trường Donbass mà trong bộ não của Washington, Berlin và Brussels.
Khi Mỹ công bố chiến lược an ninh mới, loại Nga khỏi danh sách “đe dọa chính”, và xem châu Âu như “vấn đề nội bộ của lục địa già”, Moscow hiểu giấc mơ đã thành hiện thực:
Trận chiến lớn nhất của Nga là khiến Mỹ rời bỏ châu Âu.
Và giờ, Mỹ không rời bỏ như một cơn nóng nảy nhất thời; Mỹ rời bỏ bằng một chiến lược được ký tên, đóng dấu, và tuyên bố như một chân lý mới của an ninh quốc gia.
Trong thế giới cũ, Nga là mối đe dọa khiến châu Âu đoàn kết. Trong thế giới mới, Nga trở thành chất xúc tác khiến châu Âu chia rẽ. Một châu Âu không có Mỹ không phải châu Âu độc lập; nó là châu Âu bị giằng xé giữa nỗi sợ Nga và nỗi sợ chính mình. Moscow không cần đánh bại NATO — chỉ cần khiến NATO không còn nước Mỹ, và như thế, NATO sẽ trở thành một chiếc vỏ rỗng.
Putin hiểu sự thật mà châu Âu cố quên: Không có Mỹ, NATO không tồn tại.
Không có Mỹ, điều còn lại của Liên minh châu Âu chỉ là những quốc gia già nua tìm cách tự thuyết phục nhau rằng họ vẫn là tâm điểm của lịch sử.
Phương Tây từng cười nhạo Nga vì kinh tế nhỏ hơn cả Ý. Nhưng Moscow chưa bao giờ dự đoán sức mạnh của mình bằng GDP. Nga là một nền văn minh cũ, hiểu lịch sử không đo bằng tăng trưởng, mà bằng sự bền bỉ của ý chí, bằng khả năng chịu đựng, bằng sức nặng của địa lý và trí nhớ. Những yếu tố ấy, châu Âu càng ngày càng thiếu, còn Nga — dù nghèo hơn, thô hơn, cổ xưa hơn — lại sở hữu rất nhiều.
Chính điều đó khiến Nga trở thành một thế lực có thể sống sót qua mọi mùa đông, trong khi châu Âu — văn minh, tinh tế, hợp lý — lại mong manh trước những biến động mà chính họ không tin sẽ đến.
Khi Mỹ tuyên bố “Nga không phải mối đe dọa”, điều đó không chỉ là thay đổi chính sách; đó là sự phủ nhận vai trò lịch sử của châu Âu trong chiến lược Mỹ. Trong 70 năm, châu Âu tồn tại như một bức tường chắn giữa Nga và Mỹ, một vùng đệm văn minh giúp bảo vệ bờ đông Đại Tây Dương. Giờ đây, Mỹ không cần bức tường đó nữa. Nếu một bức tường không còn để ngăn ai, nó trở thành vật trang trí. Và vật trang trí thì không được ưu tiên trong ngân sách chiến lược.
Sự trớ trêu ở đây: Nga không mạnh lên; châu Âu yếu đi. Nga không mở rộng ảnh hưởng; châu Âu tự thu hẹp giá trị của mình.
Trump chỉ làm điều mà lịch sử đã chuẩn bị sẵn, làm lộ ra sự thật trống rỗng bên dưới lớp sơn văn minh của lục địa già.
Nếu nhìn từ Moscow, sự biến chuyển này giống như một phép lạ lịch sử. Suốt thế kỷ XX, Nga luôn tìm cách đẩy Mỹ ra khỏi châu Âu nhưng thất bại. Chiến tranh Lạnh kết thúc không phải vì Liên Xô sụp đổ nội bộ, mà vì Mỹ tràn vào toàn bộ không gian hậu-Xô Viết, mở rộng NATO, mở rộng EU, mở rộng tầm nhìn phương Tây như một chân trời đạo đức không thể cưỡng lại.
Nhưng rồi đến thế kỷ XXI, châu Âu tự phá bỏ niềm tin ấy. Và Mỹ — lần đầu tiên — tỏ dấu hiệu cho thấy mình cũng không còn tin tưởng vào “dự án châu Âu”.
Liên minh xuyên Đại Tây Dương không chết vì bị bắn; nó chết vì kiệt lực, vì mất ý nghĩa.
Nếu nhìn vào chiến lược mới của Mỹ, ta sẽ thấy hai tầng ý nghĩa: tầng bề mặt và tầng sâu.
Tầng bề mặt: Mỹ muốn tập trung vào Trung Quốc, nên giảm gánh nặng châu Âu. Tầng sâu nhất: Mỹ không còn tin châu Âu là một thực thể có tương lai chiến lược.
Trong cả hai trường hợp, Nga đều chiến thắng. Không phải chiến thắng do tên lửa, mà chiến thắng do sự thay đổi “tư duy an ninh” của nước Mỹ. Một đế chế không sụp đổ vì mất lãnh thổ; nó sụp đổ vì mất trọng tâm chiến lược. Và khi Mỹ rời bỏ châu Âu, điều đó đồng nghĩa rằng châu Âu không còn là một phần của trọng tâm ấy.
Chính trong khoảng trống này, Nga bắt đầu định hình lại tham vọng của mình. Không phải tham vọng chiếm Kiev hay Warsaw, mà tham vọng trở thành một cực quyền lực độc lập trong thế giới đa cực mới. Trump, trong cách tính toán của ông, không phản đối điều đó. Mỹ không muốn một Nga mạnh; nhưng Mỹ muốn một Nga đủ mạnh để không bị Trung Quốc nuốt chửng, và đủ ổn định để hạn chế châu Âu gây rối.
Một Nga ổn định là rào chắn mềm giúp Mỹ co cụm về chiến lược Á Châu. Và nếu châu Âu không thích điều đó? Trump không quan tâm. Ông tin rằng châu Âu đã tiêu tốn quá nhiều thời gian để tranh luận về nhập cư, giới tính, khí hậu, chính trị đúng đắn — và quá ít thời gian để nghĩ về tồn tại của chính mình.
Giờ hãy nhìn sang phía châu Âu.
Nếu có một hình ảnh mô tả tâm trạng của Brussels trong tuần công bố chiến lược này, đó là: kinh hoàng pha lẫn tê liệt. Các lãnh đạo EU không hiểu tại sao Mỹ lại công khai “sỉ nhục” châu Âu. Họ không biết phải phản ứng thế nào. Họ chìm trong các cuộc họp báo, các bản tuyên bố, các lời kêu gọi đoàn kết. Nhưng tất cả những thứ đó chỉ càng phơi bày sự thật: châu Âu không có quyền lực thực sự để đối thoại với Mỹ từ vị thế ngang hàng.
Khi Pháp nói “chúng ta là đồng minh của Mỹ, không phải gánh nặng”, câu nói ấy giống như lời cầu xin hơn là khẳng định. Khi Đức nói “chúng ta vẫn là đối tác then chốt”, điều đó giống như lời tự trấn an. Còn khi Ba Lan nói Mỹ là “đối tác chiến lược số một”, đó chỉ là cách để họ che giấu nỗi sợ Nga.
Cả lục địa nói bằng giọng nhỏ lại mỗi năm.Mỹ nói bằng giọng lớn hơn mỗi năm. Nga chỉ cần im lặng, và nụ cười của Kremlin nói thay tất cả.
Điều đáng sợ nhất trong thời điểm này không phải là châu Âu bị Mỹ chỉ trích, mà là châu Âu không có ngôn ngữ để phản biện. Một thực thể chính trị già nua không còn khả năng sản xuất ý tưởng mới, cũng không còn khả năng tự xác định vận mệnh của mình.
Châu Âu giống như một cây đại thụ cổ, bóng đẹp, rợp mát, nhưng thân đã rỗng — chỉ còn lại vẻ ngoài nguy nga che đi những tấm gỗ mục. Và Trump, với bản năng của một người kinh doanh, không nhìn thấy vẻ đẹp đó, chỉ nhìn thấy nguy cơ sụp đổ của một cây cổ thụ không còn cành vững.
Trong cái nhìn đó, châu Âu không phải nạn nhân; châu Âu là hình chiếu của tương lai mà Mỹ phải tránh.
Nga nhận ra điều này sớm hơn ai hết: — châu Âu mất bản sắc; — châu Âu mất niềm tin; — châu Âu mất dân số; — châu Âu mất khả năng chiến đấu; — châu Âu mất tương lai chiến lược.
Một lục địa không còn tương lai là một lục địa dễ bị thao túng bằng quá khứ. Nga khai thác điều đó bằng lịch sử, bằng năng lượng, bằng chính trị bản sắc — những công cụ mà châu Âu không biết cách chống đỡ.
Trong trật tự mới, Nga không cần tranh giành ảnh hưởng. Nga chỉ cần kiên nhẫn. Một con gấu già có thể ngủ đông rất lâu, nhưng khi nó mở mắt, rừng đã đổi chủ. Và nếu rừng mới không còn người thợ săn Mỹ, con gấu không cần chạy nhanh; nó chỉ cần đứng dậy.
Cái đáng sợ nằm ở đây: châu Âu không sợ Nga vì sức mạnh của Nga, mà sợ Nga vì sự yếu ớt của chính mình.
4
KHI MỸ MUỐN RÚT LẠI LỊCH SỬ: HẬU-ĐẠI TÂY DƯƠNG VÀ THỜI ĐẠI CỦA NHỮNG LỤC ĐỊA KHÔNG NGƯỜI BẢO HỘ
Khi những thời điểm lịch sử giống như cú xoay trục của địa cầu, chậm rãi, nhưng một khi chuyển động bắt đầu, không gì có thể dừng lại. Chiến lược an ninh mới của Mỹ — với Trump như giọng nói trực ngôn nhất — không phải một văn bản chiến thuật; nó là một lời tuyên bố nước Mỹ muốn rút lại lịch sử mà chính nó tạo ra. Trong suốt thế kỷ XX, Mỹ đặt châu Âu vào trung tâm trật tự thế giới vì lợi ích, vì lý tưởng, và vì nỗi sợ Liên Xô. Nhưng thế kỷ XXI buộc Mỹ đặt câu hỏi: điều đó còn đáng không?
Câu trả lời — theo Trump — là không.
Sự chia tay giữa Mỹ và châu Âu không phải ly hôn sau tranh cãi; nó là kết quả của một cuộc hôn nhân mà hai bên không còn cần nhau nữa. Châu Âu không còn vị thế chiến lược như thời Chiến tranh Lạnh. Và Mỹ không còn nhu cầu duy trì một đế chế toàn cầu khi đối thủ thật sự của họ không nằm ở phía bắc Đại Tây Dương mà ở phía tây Thái Bình Dương.
Trung Quốc là thách thức thế kỷ. Châu Âu là gánh nặng của thế kỷ trước. Nga là công cụ trong thế kỷ mới.
Sự phân loại khắc nghiệt và tàn nhẫn đó là bản chất của Trump, nhưng nó không phải do ông một mình tạo nên. Nó là sự kết tinh của 30 năm thất vọng, 30 năm chi tiêu, 30 năm can thiệp, 30 năm nuối tiếc của nước Mỹ.
Trong mắt Washington, đặc biệt dưới thời Trump, châu Âu không còn là trung tâm văn minh, mà là một lục địa bị tê liệt bởi chính đạo đức của mình. Một lục địa muốn giảng dạy thế giới thay vì tự vệ. Một lục địa mệt mỏi vì phúc lợi, dân chủ, sự mờ nhạt của bản sắc, và sự không chắc chắn của tương lai.
Trump không ghét châu Âu; ông coi châu Âu là hình ảnh trong gương của nước Mỹ nếu Mỹ không tỉnh táo. Một đế chế già hóa, dung hòa, có đạo đức mềm, và tin rằng sức mạnh của lời nói có thể thay thế sức mạnh của hành động.
Trong cách nhìn đó, sự cắt đứt với châu Âu không phải phản bội. Nó là hình thức tự cứu của Mỹ.
Điều còn lại là câu hỏi của cả một lục địa: “Không có Mỹ, châu Âu là gì?”
Câu hỏi ấy không phải mới. Nhưng lần đầu tiên, nó trở thành hiện thực. Nếu nhìn thẳng, không né tránh, ta sẽ thấy ba sự thật không thể chối bỏ:
Một: Châu Âu không có khả năng tự vệ. Không có Mỹ, NATO chỉ là cái tên. Không có Mỹ, vũ khí châu Âu lỗi thời. Không có Mỹ, biên giới châu Âu là đường kẻ mờ.
Hai: Châu Âu không có ý chí chiến đấu. Một xã hội từng trải qua địa ngục của hai cuộc thế chiến đã thề không bao giờ chiến đấu nữa. Nhưng thế giới không thề với họ.
Ba: Châu Âu không có tầm nhìn chung. Pháp mơ về thế giới đa cực. Đức mơ về hòa bình kinh tế. Ý và Tây Ban Nha mơ về nội trị. Ba Lan mơ về Mỹ. Hungary mơ về Nga.
Và cả khối mơ về một châu Âu không có trách nhiệm.
Trong một thế giới đầy dã thú, những giấc mơ ấy là sai lầm chí tử.
Sự tê liệt về an ninh là mặt ngoài. Mặt trong — deeper — là khủng hoảng bản sắc. Châu Âu không biết mình là gì nữa. Một lục địa không còn đức tin tôn giáo, không còn dân số tăng trưởng, không còn biên giới rõ ràng, không còn niềm tin vào tương lai — thì sức mạnh nào còn lại ngoài ký ức?
Nhưng ký ức không thể bảo vệ một lục địa.
Ký ức không ngăn được xe tăng. Ký ức không giữ được biên giới. Ký ức không cứu được Ukraine. Ký ức cũng không khiến Washington dừng lại.
Một lục địa sống bằng ký ức sẽ chết vì hiện thực.
Trong bối cảnh đó, Nga — dù không phải cường quốc hoàn hảo — lại là quốc gia duy nhất trong khu vực biết mình là gì. Nga biết họ tin vào gì, họ sợ gì, họ cần gì. Nga không mơ về hòa bình vĩnh cửu; họ sống trong logic của tồn tại. Nga không tin vào toàn cầu hóa đạo đức; họ tin vào quyền lực, năng lượng, địa lý, và trí nhớ tập thể.
Trump nhìn thấy điều đó và rút ra kết luận: Nga là mối đe dọa đối với châu Âu, nhưng không phải đối với Mỹ.
Với ông, Nga giống như một lực hấp dẫn quán tính: lớn, nặng, ù lì, chậm chạp, nhưng ổn định. Cái ông sợ là Trung Quốc — một cỗ máy tăng trưởng, một đế chế phương Đông, một tương lai công nghệ có khả năng thay thế chính nước Mỹ.
Vì thế, chiến lược mới là: Mỹ rút khỏi châu Âu để tập trung toàn lực vào Trung Quốc.
Trong cuộc xoay trục đó, liệu châu Âu có còn chỗ đứng?
Điều đáng nói: chính sách của Trump không chỉ là cắt đứt; nó là hủy cấu trúc. Hủy cấu trúc niềm tin phương Tây là một gia đình, Mỹ và châu Âu chia sẻ số phận chung, Nga là kẻ thù vĩnh viễn, dân chủ tự do là hướng đi duy nhất.
Khi những nền tảng ấy bị đập bỏ, châu Âu bỗng trở thành một thực thể không được bảo vệ — về quân sự, về văn hóa, về ý nghĩa.
Đây là điều khiến các lãnh đạo châu Âu hoảng loạn thực sự: Họ không sợ Trump, họ sợ một nước Mỹ không còn cần họ nữa.
Không có Mỹ, châu Âu như một diễn viên đã thuộc hàng loạt vai diễn nhưng bỗng nhận ra sân khấu đã dời sang nơi khác — sang Indo-Pacific, sang Biển Đông, sang Đài Loan, sang đại lục Á-Âu nơi các cường quốc trẻ và hung hãn hơn đang định hình trật tự mới.
Chính trong bức tranh đó, một câu hỏi lớn của thế kỷ xuất hiện: Liệu sự cáo chung của châu Âu có phải là bước đầu của sự cáo chung của phương Tây?
Nếu Mỹ rời bỏ châu Âu, họ sẽ trở thành gì? Một đế chế hải dương không còn cân bằng lục địa? Một cường quốc cô độc theo chủ nghĩa biệt lập? Một quốc gia hướng nội, lo sợ tái diễn sự suy tàn mà họ nhìn thấy nơi lục địa già?
Và nếu phương Tây sụp đổ, liệu thế giới còn lại có an toàn không?
Không.
Vì khi một trật tự sụp đổ, thứ thay thế nó không phải là trật tự mới, mà là hỗn loạn.
Thời kỳ hậu-Đại Tây Dương — the post-Atlantic age — là kỷ nguyên của những lục địa không người bảo hộ. Một châu Âu không Mỹ sẽ giống như Hy Lạp cổ đại sau khi mất Alexander, chia rẽ, tranh giành, yếu đuối, và cuối cùng bị nuốt chửng bởi các cường quốc mới nổi.
Nga sẽ tiến lên không phải bằng sức mạnh mà bằng quán tính lịch sử.
Trung Quốc sẽ trỗi dậy như đế chế không biên giới.
Ấn Độ sẽ tự xem mình như người thừa kế của châu Á.
Mỹ sẽ rút vào đại dương của chính mình.
Còn châu Âu sẽ trở thành một bảo tàng mất người canh gác.
Trong bảo tàng ấy, quá khứ đẹp đẽ, nhưng tương lai thì trống rỗng. Vậy cái gì đang chờ châu Âu?
Ba kịch bản.
Kịch bản thứ nhất: Châu Âu tự vũ trang, tìm lại ý chí chiến đấu, trở thành một cường quốc độc lập. Nhưng để làm điều đó, họ phải làm trái với tất cả những gì họ tin — từ bỏ sự ngây thơ, chấp nhận bạo lực, chấp nhận thực tế quyền lực không phải điều xấu.
Kịch bản thứ hai: Châu Âu tan rã từ bên trong, với Đông Âu nghiêng về Mỹ, Tây Âu muốn hòa hoãn với Nga, Nam Âu tự lo nội trị, Bắc Âu phòng thủ đơn lẻ. Liên minh châu Âu sẽ trở thành một thị trường lớn nhưng không còn bản sắc chính trị.
Kịch bản thứ ba: Châu Âu trở thành vùng đệm trong trò chơi quyền lực Á-Âu, bị kéo giữa Nga, Mỹ, Trung Quốc, và Thổ Nhĩ Kỳ. Một châu Âu bị giằng xé mà không tự quyết được vận mệnh của mình.
Trong cả ba kịch bản, châu Âu không còn là trung tâm của lịch sử.
Khi ta nhìn lại 500 năm lịch sử nhân loại — từ Khai sáng, Cận đại, Công nghiệp, Chiến tranh, Quốc tế hóa — ta sẽ thấy một sự thật lạnh lùng, sự thống trị của phương Tây chỉ là một khoảnh khắc ngắn ngủi trong một dòng sông dài của lịch sử. Và giờ đây, dòng sông đang đổi dòng. Nước chảy về phương Đông. Trọng lực chính trị di chuyển. Văn minh thay đổi hướng.
Châu Âu từng nghĩ mình là định mệnh của thế giới. Giờ đây, họ phải đối diện với sự thật rằng định mệnh không còn gọi tên họ nữa.
Trump — dù gây tranh cãi — chỉ là người nói ra điều đó sớm hơn những người khác. Ông không giết châu Âu. Ông chỉ tháo mặt nạ khỏi một lục địa đang chết dần mà không dám nhìn thấy cái chết của mình.
Nga — dù không toàn năng — chỉ là người hưởng lợi tự nhiên của sự suy tàn đó.
Mỹ — dù mạnh lớn — đang rút lui để tái tạo chính mình.
Thế giới — dù hỗn loạn — đang bước vào kỷ nguyên của những quyền lực mới.
Và châu Âu — lục địa từng dạy thế giới về lý trí, dân chủ, nghệ thuật, tự do — giờ đây đang đứng trước ngưỡng cửa khó nhất của lịch sử, tự hỏi xem mình có còn cần thiết hay không.
Có lẽ đó là bi kịch lớn nhất:Một lục địa không bị xâm lược, nhưng bị lãng quên.Không bị đánh bại, nhưng bị vượt qua. Không bị phá hủy, nhưng bị bỏ lại phía sau.
Lịch sử không giết châu Âu.
Lịch sử chỉ tiếp tục đi mà không đợi châu Âu nữa.
./.
